Studeren bij het licht van een ‘kokolampu’
Esmirelda Acassi-Berrie groeide op in Perika, waar elektriciteit geen vanzelfsprekendheid was.
Een vrouw die steeds vaker op haar woorden moet letten. Die verantwoording moet afleggen over met wie ze praat, waar ze naartoe gaat en hoeveel geld ze uitgeeft. Die langzaam begint te twijfelen aan haar eigen gevoelens en beslissingen. Voor de buitenwereld lijkt er misschien weinig aan de hand, maar achter de voordeur kan zich een patroon van controle, manipulatie en angst ontwikkelen.
‘Geweld tegen vrouwen begint niet altijd met een klap.’ Volgens socioloog en agogisch deskundige Joan Watkin kan het beginnen met subtiele vormen van manipulatie, emotionele afhankelijkheid, vernedering en controle. Uiteindelijk kan een vrouw daardoor haar identiteit, zelfvertrouwen en zelfstandigheid verliezen.
Watkin verdiept zich vanuit haar maatschappelijke betrokkenheid en professionele achtergrond in femicide, huiselijk geweld en narcistische relaties. Met haar kennis en maatschappelijke inzet wil zij bijdragen aan meer bewustwording en vooral aan het eerder herkennen van signalen die kunnen wijzen op ernstig partnergeweld.
‘Achter iedere statistiek zit een mens, een gezin en een verhaal’, benadrukt zij.
Een gewelddadige relatie begint volgens Watkin niet altijd met zichtbaar agressief gedrag. Soms lijkt de relatie aanvankelijk juist bijzonder liefdevol. Een partner toont veel belangstelling, is voortdurend aanwezig en geeft de vrouw het gevoel dat zij eindelijk iemand heeft gevonden die haar volledig begrijpt.
Maar die dynamiek kan veranderen.
Wat eerst belangstelling lijkt, wordt controle. Bescherming verandert in beperking en liefde kan een middel worden om macht uit te oefenen. Watkin wijst daarbij op love bombing, waarbij iemand een partner aanvankelijk overspoelt met aandacht en genegenheid.
Langzaam kunnen beperkingen ontstaan rond kleding, sociale contacten, financiën, communicatie en bewegingsvrijheid.
Een vrouw merkt bijvoorbeeld dat zij voortdurend rekening houdt met de reacties van haar partner. Zij gaat twijfelen aan haar eigen herinneringen, gevoelens en beslissingen en voelt zich steeds vaker verantwoordelijk voor de woede van de ander.
Volgens Watkin is het belangrijk om niet alleen te kijken naar wat de partner doet, maar ook naar wat de relatie met de vrouw doet.
‘Wanneer je voortdurend angstig, onzeker, uitgeput of minderwaardig bent, is het belangrijk om de situatie serieus te onderzoeken en ondersteuning te zoeken’, stelt zij.
Een vraag die slachtoffers van huiselijk geweld nog vaak krijgen, is waarom zij niet gewoon uit de relatie stappen. Watkin vindt die vraag onrechtvaardig. Achter het besluit om te blijven, kunnen verschillende omstandigheden schuilgaan. Financiële afhankelijkheid, angst voor represailles, bedreigingen, kinderen, schaamte, sociale druk en het ontbreken van een veilige woonplek kunnen het verlaten van een gewelddadige relatie bijzonder moeilijk maken. Soms is een vrouw bang dat haar partner haar, haar kinderen of andere familieleden iets zal aandoen wanneer zij vertrekt. ‘We moeten stoppen met het beoordelen van vrouwen op het moment waarop zij vertrekken. We moeten ons veel meer richten op de vraag of zij veilig kunnen vertrekken en welke ondersteuning daarvoor beschikbaar is’, zegt Watkin. Ook waarschuwt zij dat een relatiebreuk in bepaalde gewelddadige relaties juist een risicovolle periode kan zijn. Wanneer een pleger het verlies van controle ervaart, kan de situatie escaleren. Daarom is het belangrijk dat vrouwen bij het beëindigen van een gevaarlijke relatie deskundige begeleiding zoeken en een veiligheidsplan laten opstellen.
Femicide lijkt voor de buitenwereld soms een plotselinge gebeurtenis, maar volgens Watkin gaat er in veel gevallen een voorgeschiedenis aan vooraf. Bedreigingen, stalking, extreme jaloezie, intimidatie, controle en eerdere geweldsincidenten kunnen belangrijke waarschuwingssignalen zijn. Ook wurging of eerdere pogingen tot verwurging, het bedreigen van kinderen en het niet accepteren van een relatiebreuk verdienen bijzondere aandacht. Watkin vindt dat de samenleving niet moet wachten totdat er lichamelijk geweld heeft plaatsgevonden voordat een melding serieus wordt genomen. ‘Een bedreiging hoeft niet eerst uitgevoerd te worden voordat deze serieus genomen wordt. Stalking is niet zomaar ongewenste aandacht. En psychisch geweld mag niet worden onderschat omdat er geen zichtbare verwondingen zijn.’ Zij pleit daarom voor een andere manier van kijken naar huiselijk geweld. Niet uitsluitend afzonderlijke incidenten beoordelen, maar ook de voorgeschiedenis en het patroon van gedrag meenemen.
Niet alleen de pleger en het slachtoffer spelen volgens Watkin een rol in het vraagstuk. Ook de samenleving moet kritisch naar zichzelf kijken. Uitspraken als ‘Waarom gaat ze niet gewoon weg?’, ‘Zo zijn mannen nu eenmaal’ of ‘Hij is gewoon jaloers omdat hij van haar houdt’ kunnen bijdragen aan het bagatelliseren van geweld. Wanneer de verantwoordelijkheid bij het slachtoffer wordt gelegd, spreken we van victim blaming. ‘Wanneer we vragen waarom een vrouw niet eerder is vertrokken, maar niet vragen waarom iemand haar heeft mishandeld, verschuiven we de verantwoordelijkheid van de pleger naar het slachtoffer’, stelt Watkin. Zij vindt dat kinderen al op jonge leeftijd moeten leren dat liefde niets te maken heeft met bezit, dwang of controle. Respect, gezonde grenzen en gelijkwaardigheid moeten volgens haar onderdeel zijn van de opvoeding en het onderwijs.
Een aspect dat volgens Watkin meer aandacht verdient, is de impact van huiselijk geweld op kinderen. Wanneer een moeder slachtoffer is van geweld, blijven de gevolgen niet beperkt tot haar alleen. Kinderen kunnen opgroeien in een omgeving waarin angst, controle en ongelijkwaardigheid onderdeel worden van het dagelijks leven. Daardoor kunnen zij bepaalde ongezonde gedragspatronen als normaal gaan beschouwen. ‘Preventie begint niet pas wanneer iemand volwassen is. Preventie begint thuis, op school, in de opvoeding en in de manier waarop wij met elkaar omgaan’, benadrukt zij. Daarom vindt zij het belangrijk dat bij de aanpak van huiselijk geweld ook nadrukkelijk aandacht wordt besteed aan de omgeving en de bescherming van kinderen.
Met het thema ‘Overleven – Van slachtoffer naar krachtbron’ wil Watkin tijdens haar seminar ook aandacht vragen voor het leven na geweld. Voor haar betekent herstel dat een vrouw niet langer uitsluitend wordt gedefinieerd door wat haar is aangedaan. Zij moet opnieuw de ruimte krijgen om haar identiteit, eigenwaarde en zelfstandigheid terug te vinden. Dat proces verloopt niet bij iedereen hetzelfde. Professionele begeleiding, lotgenotencontact, een ondersteunend sociaal netwerk en het stap voor stap terugnemen van de regie kunnen daarbij helpen. Een vrouw hoeft daarbij niet onmiddellijk sterk te zijn. Ze mag tijd nodig hebben om te herstellen. ‘Het betekent niet dat je moet vergeten wat er is gebeurd. Het betekent ook niet dat je verplicht bent om alles te vergeven. Het betekent dat het geweld niet langer je volledige identiteit bepaalt’, zegt Watkin.
Met haar boek OverLeven wil zij deze boodschap verder uitdragen. Slachtoffers verdienen volgens haar niet alleen bescherming, maar ook erkenning, perspectief en de mogelijkheid om opnieuw richting aan hun leven te geven.
Om femicide daadwerkelijk te voorkomen, is volgens Watkin een gezamenlijke aanpak noodzakelijk. Politie, justitie, gezondheidszorg, hulpverleningsinstanties, maatschappelijke organisaties en de overheid moeten beter samenwerken.
Professionals moeten worden geschoold in het herkennen van psychisch geweld, dwingende controle, stalking en mogelijke escalatierisico’s. Daarnaast moeten vrouwen die een gewelddadige relatie willen verlaten toegang hebben tot veilige opvang, huisvesting, juridische ondersteuning, financiële begeleiding en psychologische hulp. Ook moet er meer worden geïnvesteerd in preventie en bewustwording. Watkin vindt dat de samenleving moet ophouden huiselijk geweld als een privéprobleem tussen twee partners te beschouwen.
‘Femicide is niet uitsluitend een individueel probleem tussen twee partners. Het is een maatschappelijk vraagstuk dat vraagt om structurele aandacht, deskundigheid, samenwerking en verantwoordelijkheid.’
Aan vrouwen die momenteel in een gewelddadige relatie zitten en niet weten hoe zij eruit moeten komen, heeft Watkin een duidelijke boodschap. Zij moeten weten dat zij niet schuldig zijn aan het geweld dat hun wordt aangedaan en dat zij niet alleen hoeven te blijven met hun zorgen. Zij moedigt hen aan iemand in vertrouwen te nemen en professionele ondersteuning te zoeken. Wanneer er sprake is van gevaar, moet veiligheid vooropstaan. Haar uiteindelijke doel is dat vrouwen niet alleen leren overleven, maar opnieuw kunnen leven. Met waardigheid, vrijheid, eigenwaarde en perspectief. ‘We moeten eerder luisteren, eerder herkennen, eerder handelen en beter beschermen. Want iedere vrouw die door tijdig ingrijpen veilig kan blijven leven, is er één.’
Haar afsluitende boodschap is nadrukkelijk: ‘Kijk niet weg, doe wat!’
Joan Watkin is socioloog, agogisch deskundige en auteur van het boek OverLeven. Zij zet zich maatschappelijk in voor bewustwording en preventie van femicide en huiselijk geweld.