Nieuw wetboek erkent binnenlands gewoonterecht
Met de invoering van het Nieuw Burgerlijk Wetboek (NBW) krijgt het binnenlands gewoonterecht voor het eerst een wettelijke erkenning in Suriname.
Ingezonden
INGEZONDEN: Artikel 1a BW, de Marroncultuur en de grenzen van traditioneel recht
De recente discussie over het gebruik binnen sommige Marrongemeenschappen, waarbij een meisje na bepaalde culturele handelingen, zoals het ontvangen van een pangi, als volwassen wordt beschouwd, heeft een belangrijke staatsrechtelijke en rechtsfilosofische vraag opgeworpen: hoe ver reikt de erkenning van traditioneel recht binnen de Surinaamse rechtsorde?
Artikel 1a van het Surinaams Burgerlijk Wetboek bepaalt dat het Burgerlijk Wetboek niet in de weg staat aan de toepassing van regels uit de rechtsstelsels van de gemeenschappen in het binnenland. Daarmee heeft de wetgever erkend dat Suriname niet alleen wordt gekenmerkt door formeel staatsrecht, maar ook door levende vormen van gewoonterecht die binnen Marron- en Inheemse gemeenschappen al generaties lang worden toegepast.
Deze erkenning is belangrijk. Zij doet recht aan de culturele identiteit, geschiedenis en autonomie van deze gemeenschappen. Het betekent echter niet dat traditioneel recht onbeperkte werking heeft of dat het boven het nationale recht staat.
In de huidige discussie wordt soms aangevoerd dat in het binnenland het eigen traditionele recht geldt en dat daarom traditionele regels voorrang zouden hebben op nationale wetgeving. Juridisch is dat standpunt echter niet houdbaar. Artikel 1a BW bepaalt niet dat er in het binnenland een afzonderlijke rechtsorde bestaat die de Surinaamse wet vervangt. Het artikel erkent slechts dat traditionele rechtsregels binnen bepaalde grenzen kunnen worden toegepast.
De Grondwet, het Burgerlijk Wetboek, het Wetboek van Strafrecht en andere nationale wetten gelden op het gehele grondgebied van Suriname, dus ook in het binnenland. Het is juist de nationale wetgever geweest die via artikel 1a BW ruimte heeft gecreëerd voor de toepassing van gewoonterecht. Dat betekent dat traditioneel recht zijn gelding ontleent aan de Surinaamse rechtsorde en niet andersom.
Juist de ontwikkeling van het Surinaamse familierecht laat zien dat de wetgever bewust grenzen heeft gesteld aan culturele en religieuze rechtsstelsels wanneer deze botsen met fundamentele rechtsbeginselen. In het verleden kende Suriname wettelijke regelingen die huwelijken op zeer jonge leeftijd mogelijk maakten. Onder bepaalde omstandigheden konden meisjes reeds op vijftienjarige leeftijd in het huwelijk treden. De wetgever heeft deze regeling later afgeschaft omdat de bescherming van minderjarigen, gelijkheid tussen man en vrouw en internationale mensenrechtennormen zwaarder zijn gaan wegen.
Een tweede belangrijk voorbeeld is de afschaffing van de Aziatische huwelijkswetgeving. Historisch bestond er voor Hindoes en Moslims een afzonderlijk wettelijk huwelijksregime dat huwelijken volgens Hindoeïstische en Islamitische tradities civielrechtelijke gevolgen gaf. Deze wetgeving weerspiegelde de pluriforme samenleving van haar tijd, maar werd op 16 juni 2003 afgeschaft. Sindsdien geldt voor alle Surinamers één uniforme huwelijkswetgeving op basis van het Burgerlijk Wetboek, ongeacht religie, afkomst of etnische achtergrond.
Dat betekent niet dat religieuze huwelijken zijn verdwenen. Huwelijken voltrokken in een mandir, moskee of kerk kunnen nog steeds plaatsvinden. Zij moeten echter voldoen aan de wettelijke vereisten van het Burgerlijk Wetboek om rechtsgevolgen te hebben. De vóór 16 juni 2003 gesloten Aziatische huwelijken blijven rechtsgeldig en de historische registers worden nog steeds bewaard door het Directoraat Burgerzaken.
Deze ontwikkelingen tonen aan dat de Surinaamse wetgever weliswaar respect heeft voor culturele diversiteit, maar tegelijkertijd kiest voor één rechtsorde waarin fundamentele rechten voor iedere burger gelijk zijn. Tegen die achtergrond kan het feit dat een meisje binnen een traditionele gemeenschap na een culturele ceremonie als volwassen wordt beschouwd, niet automatisch betekenen dat zij ook juridisch volwassen is.
Meerderjarigheid, handelingsbekwaamheid, gezag, huwelijk en andere familierechtelijke rechtsgevolgen worden uiteindelijk bepaald door de nationale wetgeving.
Artikel 1a BW moet daarom niet worden gelezen als een vrijbrief om traditie boven de wet te plaatsen. Het artikel erkent het bestaan van gewoonterecht, maar slechts binnen de grenzen van de Grondwet, dwingende wettelijke bepalingen, de openbare orde en fundamentele mensenrechten.
De afschaffing van kindhuwelijken en de afschaffing van de Aziatische huwelijkswetgeving laten zien dat de wetgever eerder bewust heeft gekozen voor uniforme wettelijke normen wanneer culturele of religieuze regels daarmee in conflict kwamen.
De uitdaging voor Suriname is daarom niet om te kiezen tussen traditie en modern recht. De uitdaging is om culturele tradities te respecteren zonder afbreuk te doen aan de rechtsbescherming van burgers, in het bijzonder minderjarigen.
Een meisje kan binnen een gemeenschap cultureel als volwassen worden beschouwd na een traditionele ceremonie, maar haar juridische status wordt uiteindelijk bepaald door de Surinaamse wet. Juist daarin ligt de balans die artikel 1a BW probeert te vinden: respect voor culturele diversiteit, zonder afstand te doen van de rechtsstaat, de Grondwet en de bescherming van fundamentele rechten.
Ingezonden door: Clayton Hiwat